Synagoga i Muzeum Żydowskie w Oświęcimiu


Pierwsi Żydzi pojawili się w Oświęcimiu w II połowie XVI wieku, tworząc gminę wyznaniową z synagogą i cmentarzem. Ich stabilną sytuację prawną i ekonomiczną określały przywileje, wydawane przez kolejnych władców. Był to też okres kształtowania się relacji z nieżydowskim otoczeniem i pierwszych konfliktów na tle religijnym oraz ekonomicznym. Od 1772 roku miasto znalazło się pod panowaniem austriackim. W następstwie nowych obciążeń podatkowych oraz ograniczeń prawnych pogorszyła się radykalnie sytuacja bytowa oświęcimskich Żydów. Przełomem był rok 1867, w którym uzyskali równouprawnienie. W mieście pojawili się pierwsi żydowscy radni. Jednocześnie miasto stało się kluczowym węzłem kolejowym regionu, co umożliwiło jego dynamiczny rozwój ekonomiczny. W procesie tym rolę pierwszoplanową odegrali kupcy i przemysłowcy żydowscy.

Międzywojnie było okresem najbardziej dynamicznego rozwoju społeczności żydowskiej w Oświęcimiu. Miejscowi Żydzi zaznaczyli się we wszystkich dziedzinach życia społecznego, politycznego i kulturalnego. Współtworzyli też Radę Miasta. Wspólnie z chrześcijanami podejmowali działalność dobroczynną i patriotyczną. Początek XX wieku zaznaczył się także dwoma kryzysowymi momentami w relacjach między nimi. Do najostrzejszych wystąpień antysemickich w Oświęcimiu doszło jesienią 1918 roku. Po raz drugi incydenty antyżydowskie rozegrały się w latach 30. XX wieku. Wśród Żydów toczyły się w tym czasie spory o dominację pomiędzy rozmaitymi nurtami religijnymi i politycznymi. W Oświęcimiu najważniejszą rolę odgrywali Żydzi tradycjonaliści, w mniejszym zaś stopniu syjoniści – zwolennicy utworzenia państwa żydowskiego w Palestynie.

3 września 1939 roku wojska niemieckie zajęły Oświęcim. Nazwę miasta zmieniono na Auschwitz i włączono je do III Rzeszy Niemieckiej. Żydzi zostali poddani surowym represjom. Po wyzwoleniu miasta w styczniu 1945 roku okazało się, że z ponad 8 tysięcy oświęcimskich Żydów Zagładę przeżyły pojedyncze osoby. Jednym z pierwszych działań ocalałych, poza poszukiwaniem bliskich, była próba ponownego zorganizowania życia społecznego. Jednak sytuacja bliska wojnie domowej, przypadki antysemityzmu oraz poczucie osamotnienia uniemożliwiały im powrót do normalnego życia w komunistycznej Polsce, zmuszając do emigracji. Na początku lat 60. XX wieku wyjechały z Oświęcimia ostatnie rodziny żydowskie.

W Oświęcimiu początki przywracania pamięci o miejscowej społeczności żydowskiej wiążą się z działalnością Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Izraelskiej. Przełomowym krokiem było założenie w 1995 roku Auschwitz Jewish Center Foundation w Nowym Jorku. Fundacja odnowiła Synagogę Chewra Lomdej Misznajot, jedyną ocaloną z Zagłady, przekazaną jej przez Gminę Żydowską w Bielsku-Białej. W przylegającym do Synagogi budynku powstało Muzeum Żydowskie.

Tekst: dr Artur Szyndler, maj 2015