Centrum dowodzenia czasem

Centrum dowodzenia czasem

Autor: Katarzyna Winiarczyk, Licencja: CC BY-SA

Poznajcie najważniejsze krakowskie zegary i wieże zegarowe!


DAWNE OBSERWATORIUM ASTRONOMICZNE UJ, tzw. COLLEGIUM ŚNIADECKIEGO UJ (ul. Kopernika 27) 

W latach 1788–1792 budynek podmiejskiego pałacu Czartoryskich, będący następnie własnością zakonu jezuitów, został przebudowany przez Feliksa Radwańskiego i przeznaczony po kasacie zakonu na tzw. gwiazdarnię Szkoły Głównej Koronnej. Obserwatorium rozpoczęło swoją oficjalną działalność 1 maja 1792 roku, a pierwszym dyrektorem placówki został astronom i matematyk Jan Śniadecki. 

To z dachu tego budynku w roku 1838 po raz pierwszy nadano sygnał czasu. Służący Obserwatorium, machając chorągwią w stronę wieży mariackiej, zasygnalizował nadejście południa. Na przełomie XIX i XX wieku rolę człowieka przejął telefon, a następnie radio. W roku 1928 krakowski sygnał czasu ustąpił sygnałowi nadawanemu z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego. Sygnał czasu z Krakowa powrócił jednak w roku 1946, bowiem podczas II wojny światowej obserwatorium warszawskie uległo zniszczeniu. Krakowscy astronomowie podjęli się nadawania sygnałów czasu poprzez codziennie połączenia telefonicznie z Rozgłośnią Polskiego Radia w Krakowie. W roku 1964 Obserwatorium Astronomiczne UJ zostało przeniesione do Fortu Skała, ale miejscem, skąd wysyłano sygnał, był nadal budynek Collegium Śniadeckiego. Ostatni sygnał czasu nadano z Krakowa w dniu 1 kwietnia 1984 roku. 

ZEGAR POCZTOWY
POCZTA GŁÓWNA (ul. Westerplatte 20)

Okazały gmach u zbiegu ulic Wielopole i Kolejowej (obecnie ul. Westerplatte) został wzniesiony w latach 1887–1889 w stylu neorenesansu północnego. Autorem projektu budynku był wiedeński architekt Fryderyk Setz, natomiast realizacji budowy podjęli się Karol Knaus oraz Tadeusz Stryjeński. 31 marca 1889 roku w budynku tym zainaugurował swoją działalność Urząd Pocztowy i Telegraficzny. W latach 1930–1931 gmach został gruntownie przebudowany w stylu modernistycznym. Autorem projektu był Fryderyk Tadanier. W wyniku przebudowy znacznie powiększono kubaturę budynku, m.in. nadbudowując dwa piętra. Narożna kopuła zastąpiona została przez płaską wieżę, na dachach bocznych skrzydeł urządzono tarasy, a na elewację wprowadzono modny kryształkowy ornament. Jako ciekawostkę podać można fakt, że już przed II wojną światową na poczcie działała zegarynka, podając krakowianom czas przez telefon.
Jak na budynek ważnej instytucji użyteczności publicznej przystało, Poczta Główna posiadała i nadal posiada zegar, którego forma zmieniła się wraz z modernistyczną przebudową gmachu. Nie udało się do tej pory określić, kiedy tarczę z lat 30. ubiegłego stulecia zastąpiły godziny podawane w formie cyfrowej. Niemniej jednak, podczas ostatniej przebudowy gmachu w latach 1993–1996 dokonano rekonstrukcji tarczy zegarowej na wzór tej z lat 30. XX wieku. 

ZEGAR STRAŻACKI
KOSZARY STRAŻY POŻARNEJ (ul. Westerplatte 19) 

Budynek ten w latach 1877–1879 wzniósł architekt i budowniczy Maciej Moraczewski. Gmach przeznaczono na koszary dla powstałej w 1873 roku zawodowej straży pożarnej i do dziś nie utracił swojej pierwotnej funkcji. Zbudowany został w stylu neogotyckim, z elementami fasady nawiązującymi do średniowiecznej architektury obronnej. 

Pochodzący z przełomu XIX i XX wieku mechanizm zegara „strażackiego” został odnowiony w 1999 roku przez firmę Izotech s.c. Tarcza czasomierza, którą stanowi matowa szyba z namalowanymi ręcznie cyframi, tak jak przed stuleciem, podświetlana jest przez klasyczne żarówki. 

WCIĄŻ BIJĄCE SERCE ZEGARA 
WYŻSZA WIEŻA KOŚCIOŁA NMP W KRAKOWIE (Rynek Główny)

Wyższa wieża kościoła Mariackiego to niekwestionowany symbol Krakowa. Od najdawniejszych czasów służyła nie tyle duchownym, co społeczności miejskiej, będąc miejską strażnicą. Z XIV stulecia pochodzą pierwsze wzmianki o wygrywaniu hejnału oraz o istnieniu na wieży miejskiego zegara. Mariacki zegar był zegarem „wielkim”, czyli wskazywał 24 godziny począwszy od zachodu słońca. Zegar ten wybijał godziny za pomocą dwóch dzwonów zegarowych, odlanych w 1530 i 1564 roku. Mechanizm zegara był napędzany przez ciężary zwisające na długich linach. Zegar miał dwie tarcze, jedną umieszczoną od ulicy Floriańskiej oraz drugą od strony Rynku. Tą drugą zdobiły dodatkowo poruszające się i wydające dźwięki figury oraz „globus miesięczny”, który prawdopodobnie pokazywał fazy księżyca. Zegar miał swój samodzielny mechanizm bicia godzin, ale gdy ten się zepsuł, strażak wybijał ręcznie godziny przy użyciu specjalnych cięgien. Zegar mariacki stanął na początku XVIII stulecia. Ślady po tarczach widoczne były jeszcze do restauracji wieży mariackiej z lat 1911–1913. Mimo że dziś nikt nie domyśliłby się istnienia zegara, to jego serce bije nadal w postaci dzwonu zegarowego, w który co godzinę uderza strażak-hejnalista zanim odegra melodię hejnału.

W odpowiednim regulowaniu zegarów mechanicznych pomagały znane od starożytności zegary słoneczne. Na południowej elewacji kościoła Mariackiego znajduje się zegar słoneczny wykonany przez Tadeusza Przypkowskiego w roku 1954. Zegar ten zastąpił starszy, pochodzący z XVII stulecia. 

JEGO WYSOKOŚĆ CZAS
WIEŻA RATUSZOWA (Rynek Główny)

W 1524 roku rajcy krakowscy zadecydowali o zainstalowaniu zegara na wieży Ratusza. Zegar został zamówiony w Norymberdze, natomiast trzy dzwony, godzinowy oraz dwa kwadransowe, wykonali rzemieślnicy z Krakowa. Był to tzw. półzegar, z podziałem na 12 godzin (pełny zegar miał 24 godziny), miał 4 tarcze – po jednej na każdej ścianie wieży. Każda z tarcz miała jedną wskazówkę w formie dłoni oraz wypukłe wyobrażenie promienistego słońca w partii środkowej. Dekorację tarcz uzupełniały malowane herby miejskie. Sama wieża stanowiła zewnętrzną obudowę dla dużego, ciężkiego i skomplikowanego mechanizmu czasomierza. 

Pierwszy zegar mechaniczny krakowskiego Ratusza zakończył swój bieg w dniu 25 maja 1680 roku. Gotycki hełm wieży wraz z partią zegarową uległy zniszczeniu w wyniku uderzenia pioruna. Nowe półzegarze, które wykonał Paweł Miczala z Gliwic, zostało zainstalowane w 1684 roku. Kolejny zegar na wieżę ratuszową, oddano do użytku w maju 1926 roku, wykonał go Michał Mięsowicz (1864–1938), właściciel Pierwszej Krajowej Fabryki Zegarów Wieżowych w Krośnie. Zegar ten służył krakowianom do 1967 roku. Nowy czasomierz, zaprojektowany przez księdza Kazimierza Lissewskiego z Płazy koło Chrzanowa, a wykonany przez Cech Rzemiosł Metalowych w Krakowie, został przekazany przez Izbę Rzemieślniczą jako dar dla Krakowa. 

Obecnie zainstalowany na wieży mechanizm zegarowy jest napędzany elektronicznie. Urządzenie synchronizujące zegar działa w systemie DCF77 – radiowy sygnał czasu jest nadawany w paśmie fal długich z miejscowości Mainflingen nieopodal Frankfurtu nad Menem. 

KAZIMIERSKI ZEGAR Z KARYLIONEM
WIEŻA KAZIMIERSKIEGO RATUSZA (pl. Wolnica 1) 

Z początków XVII stulecia pochodzi mechaniczny zegar wieżowy z wieży byłego kazimierskiego ratusza. Ten sam mechanizm od czterech stuleci odmierza i podaje do wiadomości upływający czas, choć nie obyło się bez napraw i wymiany zużytych części. Zegar ten służył mieszkańcom Kazimierza, a po włączeniu go do Krakowa, obok m.in. zegarów z wież mariackiej i ratuszowej, wymieniany był jako zegar miejski. Na kazimierskim dzwonie zegarowym można odczytać datę 1620 oraz łacińską inskrypcję mówiącą o tym, że zegar stanowi ozdobę miasta i jest pożytkiem dla jego obywateli. W roku 1970 z inicjatywy opiekuna zegara, Ludwika Ostrogi, został ogłoszony konkurs na melodię, którą wybijać miał zainstalowany na wieży karylion – specjalny mechanizm złożony z kilku dzwonów. Spośród licznych propozycji wybrano melodię piosenki „Płynie Wisła, płynie”, którą kazimierski kurant wygrywa do dziś.

Wybrana bibliografia:
• Błażewska E., Kilka uwag o pierwszym zegarze mechanicznym z wieży Ratusza krakowskiego [w] „Krzysztofory” nr 25, Kraków 1997, s. 51–60.
• Borowik A., Gmach Poczty Głównej, http://szlakmodernizmu.pl/szlak/baza-obiektow/poczta-glowna, z dnia 9 kwietnia 2015 r.
• Dreścik J., Zegar wielki na wieży wyższej kościoła Mariackiego, jego dzieje i znaczenie [w] „Rocznik Krakowski”, t. LXV–LXVI, Kraków 1999–2000, s. 39–62.
• Fabiański M., Purchla J., Historia architektury Krakowa w zarysie, Kraków 2001.
• Mietelski J., Zarys dziejów Obserwatorium Astronomicznego [w] Złota Księga Wydziału Matematyki i Fizyki, Kraków 2000, s. 25–60.
• Twardowska K., Krakowskie realizacje architekta Fryderyka Tadaniera (1892–1969) [w] „Rocznik Krakowski”, t. LXXX, Kraków 2014, s. 193–216.
• Informacje przekazane przez Pana Piotra Gierlacha z firmy Izotech s.c.
http://www.izotech.com.pl/zegary, z dnia 2 kwietnia 2015 roku

Fot. Jan Mehlich, Wikipedia, CC BY SA 3.0