Małopolski Biskupin

Małopolski Biskupin

Autor: www.zakliczyn.com,

Pierwsze badania archeologiczne grodziska w Zawadzie Lanckorońskiej przeprowadzone zostały jeszcze przed 1914 rokiem.

Grodzisko pierścieniowate umiejscowione na wysokim, rozległym wzniesieniu dominującym nad doliną Dunajca składało się z dwóch członów rozdzielonych fosą – właściwego grodu (warowni) „zamczyska” o powierzchni około 2 ha oraz podgrodzia „mieściska”, założonego na powierzchni około 5 ha o owalnym zarysie śladów wałów drewniano-ziemnych o konstrukcji przekładowej, a nie skrzynkowej – jak w Biskupinie. Grodem właściwym jest „zamczysko”. Rozciąga się na planie zbliżonym do trapezu, ma rozmiary 16×120 m. 

Pierwsze badania archeologiczne przeprowadzono tutaj około roku 1900, a jako pierwsi zwiedzali je Włodzimierz Demetrykiewicz i Marian Wawrzyniecki. W latach 1938–1939 badania wykopaliskowe prowadzili Rudolf Jamka i Gabriel Leńczyk. Prace skupiły się głównie na obszarze umocnień obronnych „zamczyska”, odkładając na okres późniejszy rozpoznanie wnętrza grodu. Ponadto prowadzono tutaj prace w 1967 i 1993 roku.

Powierzchnia nasypu wału I stanowiła chodnik, po którym mogli poruszać się obrońcy grodu. Natomiast wał II należał do typu drewniano-ziemnego o konstrukcji przekładkowej. U podnóża wału, po jego stronie zewnętrznej biegły ułożone belki, które chroniły całą konstrukcję ziemną przed obsunięciem się ze zbocza. 

Obserwacja terenu przeprowadzona przez Leńczyka dowodzi, że „zamczysko” i „mieścisko” stanowiły jeden zespół. Wały ich łączyły się z sobą, jednak w wyniku procesów stokowych łączący odcinek wału uległ zniszczeniu. W przebiegu wału „zamczyska” znajdowały się dwie bramy, wiodące do wnętrza grodu właściwego. Jak dowodzą wyniki badań wykopaliskowych, ich konstrukcja jest analogiczna, drobne różnice w szczegółach konstrukcji wynikają z konieczności dostosowania ich do konfiguracji terenu. 

Ściany bram tworzyła palisada z nieokorowanych pali drewnianych o średnicach od 25 do 40 cm. Palisada ta dochodziła do częstokołu umacniającego lica wału. Do wnętrza grodu wiodły bramy od strony wschodniej i zachodniej. Lepiej zachowana brama zachodnia miała dwa wejścia o szerokości 1,5 oraz 2 m. Leńczyk przypuszcza, iż mniejsza z furt wejściowych była wykorzystywana na co dzień, natomiast szersza, rzadziej otwierana, służyła do wpuszczania do wnętrza grodu liczniejszych gromad. Nad bramami znajdowały się komory strażnicze, których wysokość sięgała niewątpliwie do poziomu wału. Tak znaczna wysokość pozwala domniemywać, iż komory strażnicze miały najprawdopodobniej dwa poziomy. Wejścia zamykały drewniane wierzeje osadzone na czopach, które były blokowane poprzeczną belką. Zachowane w postaci dwu rzędów odrzwia wskazują, iż bramę zamykały podwójne wierzeje, które były otwierane w kierunku wnętrza grodu. Cofnięcie zewnętrznych odrzwi od linii wału o 80 cm dawało możliwość skutecznej obrony wejścia do grodu, gdyż dzięki możliwości rażenia potencjalnego napastnika z góry eliminowało istnienie tak zwanego martwego punktu obrony. Takie rozwiązanie dowodzi mistrzostwa budowniczych i znakomitej znajomości technik obrony. Brama wschodnia „zamczyska” została zbudowana podobnie, choć uległa znacznej destrukcji. 

Fortyfikacje wczesnośredniowiecznego „zamczyska uzupełniał jeszcze jeden wał, zinwentaryzowany w jego północnej części jako tzw. wał III. Jak wskazują widoczne skutkiem zniszczeń jego przekroje i wyniki wstępnego rozpoznania podczas wykopalisk, miał on również konstrukcję przekładkową. Jak przypuszcza po szczegółowej analizie miejscowej fizjografii Leńczyk, wał ten ochraniał fragment wodonośnego zbocza. 

Skarby ozdób srebrnych

W trakcie badań grodu wydobyto wiele interesujących zabytków. Wśród nich uwagę zwraca brązowy trzewik pochwy miecza, a także duża liczba grotów strzał, siekiera, fragmenty uprzęży końskiej, liczne ułamki ceramiki, ułamki kamieni żarnowych i kości zwierzęce.

Ponadto na terenie grodziska w 1932 roku dość przypadkowo odkryto 30 srebrnych ozdób (kolczyków, paciorów z guzkami i lunulę) oraz szklane paciorki. Zgromadzona tu biżuteria ma analogie w kręgu kultury Wielkich Moraw, kultury staromadziarskiej i w środowisku warego-ruskim. Skarb zakopano w II połowie X wieku, choć część tworzących go ozdób, nawiązujących do kultury Wielkich Moraw, jest starsza – z końca IX i połowy X wieku. Zespół ten uważany jest bądź za gromadzony przez kilka pokoleń majątek przedstawicielki lokalnej elity, bądź za zbiór wytworów należących do wędrownego kupca działającego na odnotowanym przez Ibrahima Ibn Jakuba szlaku handlowym między Kijowem i Pragą. Wielką sensacją było znalezienie na terenie „zamczyska” w 1946 roku 9 grzywien pochodzących z Wielkich Moraw, a datowanych na IX–połowę X wieku.

Ile lat ma osada?

Określenie chronologii grodziska w Zawadzie Lanckorońskiej w świetle wydobytego materiału zabytkowego wywołało długotrwałe dyskusje. Materiał ceramiczny wskazuje na dwukrotne użytkowanie terenu grodziska. Pierwszy raz był on zajęty przez ludność kultury łużyckiej w epoce brązu, a następnie w okresie wczesnego średniowiecza. W swojej monografii stanowiska Leńczyk cały zespół odniósł do czasów kultury łużyckiej. Natomiast Jamka przyjął, iż gród funkcjonował w wieku X i został zniszczony na początku XI. Podstawą takiego datowania był dla niego skarb ozdób srebrnych znaleziony na terenie „zamczyska”: w roku 1932. Natomiast Andrzej Żaki w swoim opracowaniu wykazał, że skarb ozdób srebrnych należy uznać za wyrób pochodzący najwcześniej z końca IX lub z początku X wieku. Do tego datowania doskonale pasowało znalezisko grzywien siekieropodobnych odkrytych w roku 1946. Grzywny te były przedmonetarną formą pieniądza i masowo występują na terenie Moraw, gdzie bardzo pewnie datowane są na wiek IX. W tej sytuacji grodzisko należy wiązać z plemieniem Wiślan. Typ wyrobów srebrnych i grzywny wskazują, że zostały zakopane w okresie istnienia tej organizacji wiślańskiej. Zdaniem Żakiego, brak w nasypach wałów ceramiki wczesnośredniowiecznej, jak i mała miąższość warstwy kulturowej datowanej na ten okres nie zaprzecza istnienia grodu Wiślan. Moment zniszczenia grodu wyznaczają grociki strzał znalezionych w dużych ilościach. Ich położenie wskazuje, iż zostały wystrzelone z zewnątrz w stronę grodu. Te liściaste i trójliściaste groty strzał występowały w okresie od VII do X wieku.

Ostatecznie archeolodzy przyjęli, że z grodem kultury łużyckiej związany jest wał I, czyli podwójna palisada, natomiast z grodem wiślańskim związany jest wał II i wał zaporowy na odcinku północnym.

Fot. Waldemar Dubiel, Wikipedia, domena publiczna 
Artykuł pochodzi ze strony: www.zakliczyn.com