Kim są?

Kim są?

Autor: archiwum MIK, Licencja: CC BY-SA

Tereny, na których Łemkowie byli gospodarzami, zostały im odebrane w 1947 roku przez władze komunistycznej Polski. Ale wciąż mogą czuć się tam u siebie – nie tylko ci, którzy wrócili z wysiedlenia, ale także ci, którzy rzadko odwiedzają ziemie przodków.

Podczas Narodowego Spisu Powszechnego w 2011 roku narodowość łemkowską zadeklarowało 10 531 osób, w tym 5 612 osób zadeklarowało ją, jako jedyną narodowość, 7 086 jako pierwszą przy zadeklarowaniu również drugiej narodowości, 3 445 jako drugą narodowość. Spośród osób deklarujących narodowość łemkowską 5 tysięcy mieszkało w województwie dolnośląskim, 2 tysiące w województwie małopolskim (z czego 1,5 tysiąca deklarowało jedynie łemkowską narodowość). 

Spis powszechny nie odzwierciedla w pełni liczebności społeczności łemkowskiej w Polsce. Wielu Łemków deklaruje narodowość ukraińską, uważając się za grupę etnograficzną narodu ukraińskiego. Brak jednomyślności w łonie grupy łemkowskiej wyraża się również w kwestii pochodzenia Łemków. Według stanowiska polskich naukowców, Łemkowie są potomkami bałkańskich pasterzy, zwanych Wołochami. Ci ostatni trafili w Karpaty Zachodnie w dwóch wielkich falach migracyjnych, przypadających na XIV i XVI wiek, łącząc się po drodze z Rusinami. Natomiast stanowisko badaczy ukraińskich wywodzi pochodzenie ludności łemkowskiej w Karpatach Zachodnich od Rusinów, którzy uciekali z Rusi Kijowskiej pod naporem plądrujących te ziemie Tatarów. Wielu Łemków nie uznaje żadnego z tych stanowisk, reprezentując opcję autonomiczną. Uważają, że żywioł łemkowski stanowi efekt nałożenia się osadnictwa polskiego na osadnictwo ludu zwanego Białymi Chorwatami. 

Historyczna Łemkowszczyzna jest położona między doliną Popradu na zachodzie oraz Osławą i Osławicą na wschodzie. Łemkowie żyli wśród wielu grup etnograficznych – sąsiadowali z Lachami Sądeckimi, Rusinami Szlachtowskimi, Pogórzanami, Bojkami i Hucułami. 

Po rozbiorach Polski Łemkowszczyzna znalazła się w granicach Cesarstwa Austriackiego. W XIX wieku zaczęła się na tym terenie kształtować świadomość narodowa mieszkańców. Po przemarszu wojsk rosyjskich w czasie Wiosny Ludów wśród Łemków pojawiła się orientacja rusofilska (zwana też moskalofilską czy moskwofilską), wyrażająca sympatię dla carskiej Rosji. Równocześnie do głosu dochodziła opcja staroruska, neutralna politycznie podkreślająca związek Łemkowszczyzny z całością ziem wschodniosłowiańskich. Najpóźniej pojawiła się orientacja proukraińska, wspierająca wysiłki galicyjskich Ukraińców na rzecz inicjatywy Łemków na rzecz poprawy swojego bytu, wynikający z wiary w rychły powrót na utworzenia własnego państwa. Podział Łemków na zwolenników tych opcji utrwalił się, a jego ślady widoczne są do dziś. 

Wkrótce po zakończeniu I wojny światowej, w 1918 roku Łemkowie dążyli do utworzenia własnego państwa. Powołano się na zawarty w orędziu prezydenta T. W. Wilsona z 1918 roku punkt o samostanowieniu narodów i na tej podstawie we Florynce i Komańczy utworzono dwa łemkowskie państwa (które istniały odpowiednio dwa lata i trzy miesiące). 

W 1947 roku władze komunistyczne rozpoczęły akcję przesiedlania wybranych grup mniejszościowych, tak zwaną akcję „Wisła”. Oficjalnie za pretekst do jej rozpoczęcia posłużył zamach na generała Karola Świerczewskiego w Jabłonkach. Wiadomo jednak, że plan wysiedlenia przygotowywany był jeszcze przed tym wydarzeniem. Uzasadnieniem akcji miała być chęć ostatecznego rozprawienia się w ukraińską partyzantką (UPA), a wszystkich Łemków i Ukraińców potraktowano jako współodpowiedzialnych za poczynania tej organizacji. Rozmieszczenie przesiedleńców na zachodnich ziemiach przebiegało w taki sposób, aby tę ludność rozproszyć i skłonić do jak najszybszej polonizacji.

Powroty na ojcowiznę stały się możliwe po 1956 roku. Choć wiązało się to ze znacznymi trudnościami (ich gospodarstwa były już zajęte przez polskich osadników i władzom zależało na powstrzymaniu niekontrolowanej fali powrotów), ocenia się, że na Łemkowszczyznę wróciło około 2 tysiące Łemków…

Fot.: Roman Reinfuss, Wikipedia, domena publiczna